Соединението на Кнежество Бугарија со Източна Румелија

Христо МИХАЙЛОВ, гр. Прилеп, Р Македония

Соединението во 1885 г., е найсветлата дата во нашата современна историја, безкористно дело на нашите возродбеници начело со бардот на Априлско­то востание Захари Стојанов. Со него всушност се оформува во територијален относ совре­менната бугарска държава-таква, какво што е таа и до ден денешен. Тоа е и симбол за надворешната политика на Р. Бугарија согласно заветот на Возраганъето, и завършува со успех без никаква диломатска подго­товка. Нешто повеке, се' до не­говото извършуванъе сите вели­ки и соседни държави беа наст­роени негативно кон него. Но и покрај тоа успева, зашто беше израз на една справедлива, кау­за, дело на самиот бугарски на­род, и токму затоа не сме му должни на никого. Утвърдуванъето на Соединението во дипломатски относ се извършува, така да се каже, во движенъие. Първо­битната реакција на сите Вели­ки сили и соседни държави е мошне одрекнувачка. Но кога Англија, а со неја и Франција конечно разбираат, дека Соедине­нието станало не само без согласноста на Царска Русија, но и против нејизината волја, тие истите ја превземаат неговата заштита и ја преобракаат Турција во пријател, којашто се задоволнува со помали гранички територијални корекции. Русија не само што не го прима веке извършеното, ами превзема и категорични деиствија: го отповикува военниот министер, им дава знак на сите офицери да се вратат во Русија дури и нешто повеке - и откажува на Бугарија да ја снабдува со оружје и резер­вни материјали. Сепак отделно руски раководители му подска- жуваат на бугарското правител­ство за воинствените намери на Сърбща да действа со сила, инако Бугарија грозничаво бара дипломатски патишта за да се разбере со официјален Белград, но не би! Сето тоа му дава ди­ректен повод на Петко Караве- лов изрично да каже "Подобро птиче во раце, отколку орел, во небето". А Сърбја, вечното га­лено чедо на Русија, безцеремонијално и објавува война на бугарија под покровителството на тогашниот руски сојузник Австро-Унгарија. Задлабочуванъето на англо-руските противоречија изигрува голема ролја за формиранъе на позицијата на Турција кон Соединението. Има документи, каде што отделни англичани ја уведомуваат Софија за сръбските военни приготвуванъа. Вечниот и патолошки нагон на сръбските шо­винисти кон ново парче свештена бугарска земја отново избувнал. Дури и денес се срекаваат за несрека наивни бугарски политичари, коишто сеуште не разбрале такви ноторни вистини, обелоденети от корифеите Георги Сава Раковски, Васил Левски и Христо Ботев: а имен­но, умоболната желба на Белг­рад да завладее такви земји, на­селени от памтивек изклучиво со чистокръвни бугари. Добро е, што пред 130 години безродната комунистичка врхушка не ја раководела кутрата майка Бугарија, инаку сосема возможно ке беше да го привествуваа сръбскиот крал Милан на "белу кафу" насред самата Софија.

Соединението зависело пред се от великите сили, и не е ни­каква тайна, дека руската влада (правителство) изразува согласност турски войски да го окупираат Пловдив. Пресметаната английска дипломатија бързо созира, дека дошел първиот миг за да го подкрепи "соединистичкото дело", зашто само така нај - добре би можела да помогне да настапи известен разрив во руско-бугарските односи. От противник на бугарското наци­онално дело Англија постепен­но но сигурно станува негов заштиник, добивайки се вистински парадокс: Лондон - против­ник на единственна Бугарија - го заштитува Соединението, а пра­вославна Русија - зашитник на целокупна Бугарија - настојува дури турски войски да го осуштестват разединението.

Тоа нивно спротивставуванъе во крайна сметка во практика изигрува една положителна ролја за Бугарија! Таквата английс­ка позиција помага да се преориентираат и Австро-Унгарија, и Франција, и Геманија, и Италија. Се подготвува и нова Цариг­радска конференција се со цел мирно да се разреши прашанъето со Соединението на Кнежество Бугарија со Източна Румеија, но не така си мислела Сърбија. Кнезот Александър I сознава, дека всушност главната опасност за Соединението е Турција, и точно поради тоа младата бугарска войска е сосредоточена на бугаро-турската граница. Кнезот не сака Бугарија да стане причината за да навлезнат турски войски, и непрекинато ја инспектира граничната линија. Той ги убедува военните бугарски заповедници во никаков случай да не создаваат по­вод за евентуални деийствща со налутената Турција. И во сите свои изјави кнезот Александар I демонстрира лично уважуванъе и признателност кои султанот.

Лондон изигрува објективна ролја за да се бара мирен приод за излегуванъе от сложената ситуација, зашто английскиот представник, дури ја заплашува Турција, дека Русија сакала да го смени кнезот Ал. Батенберг, койшто бил признателен кон империјата, и после да избере друг, койшто да се отметне от Турција.

Относот на православна Русија кон Соединението ни потвърдува една нишка во нејзината историја, којашто започнува со завештанијата на Петар Ве­лики и Екатерина Велика. По неизниот пат кон Проливите Русија не сака да има голема и сил­на държава. Затворанъето на Охридската патријаршија во 1767 г. (сигурно не без руско содействие) на 5 години после напишуванъето на Паисиевата историја, заканата на генерал Дибич Задбалкански, дека лично той ке ги обърне своите топови насрешта, во времето кога капетан Мамарчев, койшто командува 3-илјадна бугарска армија, директно му го поставува и прашанъето за нашата бугарска слобода во 1829, опитот на истата таа Русија да заменува во 1858 г., черкези от Украйна срешту бугари за славjанизиранъето на Украйна, за коешто протестира племенникот на Мамарчев - Ге­орги Раковски, първобитниот одрекнувачки относ на граф Иг­натиев кон Бугарската екзархија во 1870 се белезите на една политика, којашто неславно завършува со романтичниот до­говор во Сан Стефано и божем "изиграната" Русија во злокобниот Берлин 1878. Всушност Берлинскиот договор како та­ков си беше смо една многу добро изиграна дипломатска комедија, чијашто репетиција станува пред тоа во Лондон, каде што посланикот граф Шувалов премногу добро ги заштити руските интереси-зашто Русија ја отзеде Бесарабија от Руманија и ја дава нашата бугар­ска Северна Доброджа (15 000 кв. км.) а во Кавказ придобива дури таква територија, поголема и от цела Бугарија (Карс и Испахан). И точно таа нишка за Царска Русија завършува накрай со злополучната за нас арбитража на рускиот импера­тор во Балканската война, којашто не доведе до фаталната за самата Бугарија Мегусојузничка (II-Балканска) война.

Пишувайки ги погорните ре­дови, тоа е зашто во известна смисла и денес Бугарија е во ана­логична положба. А Соединени­ето не учи, дека современна Бугарија не може да биде едновре­менно и со Русија, и со Западот. Сосема се подразбира, дека Русија како таква е най-близката до нас географски велика сила и секой доблестен бугарски дър­жавник треба да държи сметка за тоа, но пред се со оглед на ви­талните национални интереси на Бугарија.

Во заклучок само ке отбележам дека тие редови ги пишува човек, возпитан романтично уште от своите найранни годи­ни со чувство на благодарност кон "ослободителката". Но су­ровите историски факти се упор­ни , кога човек веке Ке ги научи. Убаво е да се препрочитаат "По­вестите на Белкин" от Пушкин и "Война и мир" на Лев Толстой. Да ја уважуваме таа Русија на Солженицин и Сахаров, но тоа никако не треба да ни значи, де­ка го возприемаме и рускиот им­периализъм! Тоа е нешто како геополитическа максима - тој, койшто ги владее северните бре­гови на Църното море, е со на­сочени очи и кон самите Проли­ви. А неговиот найудобен пат е само преку една мала, слаба, ва­сална и поробена Бугарија?

Но веке таа нема вообшто да ја биде, прибидейки Соединени­ето и великиот Стефан Стамболов не научија што треба да правиме. Сега отново единнствени под ласкавиот поглед на Моск­ва бугарските комунисти безцеримонијално ги отфърлаат мас­кираните одежда и се изправуваат по кой знае ли кои пат против "американскиот империјали- зам". Пред дваесетина години во Босна и Херцеговина и на дел от законската хърватска дър­жавна територија войнствениот сръбски национализам, умешно използуван како за стимулатор от местните комунисти, осуди десетици илјадници несрекници на лична трагедија. И наместо да се побараат такви модели за сожителство на различните на­ционалности, изповедувачки различни религии, како Швайцарија и Белгија например, сър­бите, той "господарски небесен народ" на веке разпадната Југославија, не можеа никако да се помират со цивилизираното равноправие. Во центарот на Белград стои паметникот, изг­раден за благодарност кон Франција со надпис: "Ми вас волимо, како сте ви нас волили 1914-1918 г. "Но уви, тие чувст­ва не ја разколебаа демократска Франција да застане цврсто зад решенијата на ООН и НАТО- пактот и да учествува во нивните военни операции...